Het Muiderslot

Het Muiderslot is een vierkant waterkasteel. Het staat bij de stad Muiden (Noord-Holland), op de plek waar de Vecht uitmondt in het IJsselmeer.

Het kasteel heeft een grondplan van 32 bij 35 meter, met op de hoeken vier uitspringende ronde torens. Binnen de muren staan twee woonvleugels, gebouwd tegen de weermuur.

De stichting van het kasteel

Het Muiderslot werd gebouwd op de rand van het oude Amstelland, in wat vroeger een grensgebied was tussen het graafschap Holland en het bisdom Utrecht. Maar wanneer en door wie werd het gebouwd?

Vaak is geschreven dat het kasteel rond 1280 door graaf Floris V van Holland werd gesticht, maar dat is erg onzeker. Volgens de nieuwste inzichten moet het kasteel al vóór 1280 zijn gesticht, toen Muiden nog in handen was van de bisschop van Utrecht [meer weten]. Waarschijnlijk werd het kasteel toen in leen gehouden door een leenman van de bisschop: Gijsbrecht IV van Amstel.

Volgens de overlevering zou graaf Floris V tijdens zijn gevangenschap in de westelijke toren hebben vastgezeten (linksboven).

Het Muiderslot bestond in die tijd al uit een stenen ringmuur met vier hoektorens, maar binnen de muren stonden enkel houten bouwsels.

De samenzwering tegen Floris V van Holland
(anno 1296)

In 1281 dwong graaf Floris de bisschop van Utrecht hem het kasteel te verkopen (de bisschop zat in geldnood). Vervolgens gebruikte Floris het Muiderslot als tolburcht om zo de Utrechtse handel over de Vecht te beheersen. Dit was één van de vele slinkse middelen die de graaf inzette om zijn macht in het Sticht (bisdom Utrecht) te vergroten, ten koste van de bisschop aldaar!

Om beter greep te krijgen op bepaalde gebieden van het Sticht (Amstelland en Woerden) had graaf Floris ook Stichtse edelen aangevallen en van hun macht beroofd (Gijsbrecht IV van Amstel en Herman van Woerden).
Alsof graaf Floris zo nog niet genoeg vijanden had gemaakt, sloot hij ook nog een verbond met Frankrijk, waarmee hij zijn eerdere bondgenoot de Engelse koning Edward I verraadde. Dit alles leidde tot een samenzwering tegen de graaf... [meer weten]

Het kasteel vanuit het noordwesten.
.

Tijdens een jachtpartij werd de graaf door de wraakzuchtig geworden Stichtse edelen overrompeld. Hij werd meegenomen en opgesloten op het Muiderslot om vandaar naar Engeland te worden overgebracht. Maar de gevangenneming van de graaf was uitgelekt en het volk maakte zich op om het kasteel te belegeren om hem te bevrijden.

De samenzweerders besloten om Floris naar een ander kasteel over te brengen: kasteel Cronenburg, dat ook aan de Vecht lag. Floris werd op een paard gezet met de handen op de rug gebonden. Terwijl de edelen en hun gevangene onderweg waren, stuitten zij op een groep Gooilanders uit Naarden die de graaf kwamen bevrijden. De paniek sloeg toe en de edelen besloten om de graaf te vermoorden. [meer weten]

De edelen wisten kasteel Cronenburg te bereiken, en een aantal van hen ontkwam vandaar. Later werd dat kasteel belegerd en de enige moordenaar die nog niet gevlucht was – Gerard van Velsen – werd gevangen genomen en ter dood gebracht.
Het Muiderslot, dat samenzweerder Gijsbrecht van Amstel in leen hield, werd verbeurd verklaard. Het kasteel werd daarna nooit meer het huis van een edelman maar werd toevertrouwd aan slotvoogden die het voor de landsheer beheerden.

Machtswisselingen

De poorttoren en de zuidelijke toren vanuit de weergang.
.

Nu de graaf van Holland dood was, vond de bisschop van Utrecht Willem van Mechelen dat het tijd werd om zich meester te maken van Muiden en zijn kasteel. In 1297 kwam hij het Muiderslot belegeren. Het kasteel werd verdedigd door maar een paar soldaten: deze moesten het kasteel overgeven.

Bij de belegering van het slot had de bisschop van Utrecht zware blijden (katapulten) ingezet, zodat het kasteel mogelijk werd beschadigd. Maar in tegenstelling tot wat vaak geschreven wordt, liet de bisschop van Utrecht het pas veroverde Muiderslot waarschijnlijk niet afbreken. Daar was het Muiderslot te kostbaar voor: nu de bisschop Muiden en zijn kasteel in handen had, garandeerde het kasteel hem een vrije vaart door de Vecht van en naar Utrecht. [meer weten]

Rond 1301 kwam de bisschop van Utrecht te overlijden. Guy, de broer van de nieuwe graaf Jan II van Holland (de neef van Floris V), werd op zijn beurt bisschop van Utrecht.
In 1317, na het overlijden van bisschop Guy, kwam Amstelland weer in handen van de graaf van Holland.

Karel de Stoute
(1433-1477)
.

In 1355 kwam er oorlog tussen Holland en Utrecht: het bisdom stond onder curatele van de graaf van Holland en greep nu naar de wapens om daaronder uit te komen. Muiden werd daarbij door de toenmalige bisschop van Utrecht Jan van Arkel veroverd en in brand gestoken. In 1356 sloeg de graaf van Holland terug en in hetzelfde jaar volgde er een voor Holland gunstig vredesverdrag.

Uitbreiding van het kasteel

Het is niet bekend of het kasteel onder de oorlogshandelingen van 1355 geleden heeft, maar tussen 1373 en 1386 liet de graaf van Holland Albrecht van Beieren vele werkzaamheden aan het kasteel uitvoeren. De noordwestelijke woonvleugel werd wegens bouwvalligheid afgebroken en werd opnieuw opgebouwd op zijn oude fundamenten. Daarnaast werd tegen de noordoostelijke muur een nieuwe vleugel gebouwd.

Een bijzondere bewoner

In de 15de eeuw kwam Holland in handen van de hertogen van Bourgondië. Toen kreeg het kasteel een bijzondere bewoner: Karel de Stoute (zie afbeelding hiernaast).
Karel leefde in onmin met zijn vader Filips van Bourgondië en trok zich daarom terug in Holland, waar hij verschillende heerlijkheden bezat. Zo verbleef hij tussen 1463 en 1465 regelmatig op het Muiderslot. Ook is bekend dat Karel in die tijd vaak eenzaam over de Hollandse wateren zwierf, want hij was een groot zeil-liefhebber die de gevaren niet schuwde.
In die tijd werd het Muiderslot overigens nog altijd bewoond door een slotvoogd, die het kasteel voor de landsheer beheerde.

Weer oorlog

In de 16de eeuw werd het Muiderslot een aantal keer belegerd. De eerste keer was in 1505, tijdens de 'Gelderse Oorlogen' die de hertog van Gelre voerde om zich te verzetten tegen de Bourgondiërs. De toenmalige slotvoogd wist het kasteel niet goed te verdedigen: de Gelderse troepen namen het in en bezetten het. Echter hun verblijf duurde niet lang: na het sluiten van de Vrede van Kamerijk in december 1508 verlieten de Geldersen het kasteel.

Er vond weer een belegering plaats tijdens de Tachtigjarige oorlog (1568-1648). De stad Muiden had in het begin van de oorlog net als Amsterdam de kant van de Spanjaarden gekozen. Het gevolg was dat het kasteel in 1576 aangevallen werd door troepen die het voor de prins van Oranje wilden veroveren. Maar de Staatse troepen hadden niet genoeg kanonnen met een zwaar kaliber meegenomen. En bovendien kwamen al spoedig Spanjaarden het kasteel verdedigen. Het Muiderslot hield dus stand.
Maar in hetzelfde jaar werd de passificatie van Gent getekend, waarbij besloten werd dat de Nederlandse gewesten zouden samenwerken om de Spaanse troepen te verdrijven. Snel daarna gingen het kasteel en de stad Muiden vrijwillig over naar de prins.

De Muiderkring

In 1609 werd de bekende dichter en toneelschrijver P.C. Hooft beëdigd als slotheer van Muiden. P.C. Hooft nodigde vele gasten uit op het kasteel, dat langzamerhand een ontmoetingspunt werd voor een wisselende groep van kunstenaars, schrijvers en geleerden: de befaamde “Muiderkring”. Totdat P.C. Hooft in 1647 overleed. Hierna werd het weer stil op het kasteel.

Het kasteel gezien vanuit het westen.
.

De laatste slotvoogd

Na P.C. Hooft volgde er nog een hele reeks slotvoogden die net als hij het kasteel moesten beheren. Maar ook daar kwam een einde aan. In 1795, toen de Bataafse Republiek werd uitgeroepen, verloren alle ambtenaren hun baan. En de slotvoogd van het Muiderslot moest ook vertrekken.

Het kasteel werd een staatsgevangenis. Ten tijde van Napoléon werd het een wapenarsenaal. In 1825 was het kasteel zo bouwvallig geworden dat het voor afbraak te koop werd aangeboden. Gelukkig verzette koning Willem I der Nederlanden (1772-1843) zich ertegen.

Het kasteel werd eind 19de eeuw en halverwege de 20ste eeuw gerestaureerd.

Vandaag de dag

Het kasteel is te bezichtigen (tegen entree).



Het Muiderslot

Herengracht 1

Muiden



[Hoofdmenu]

Tekst: Mathieu Fannee

Met dank aan Y. Molenaar (Muiderslot) voor het beantwoorden van mijn vragen, en aan Liesbeth Egers voor het toesturen van haar foto van het kasteel vanuit het westen.

Geraadpleegde literatuur:

Boers, H. & Molenaar, Y. & Stroom, G. van der (2004). Het Muiderslot, fameux ende in 't ooghe leggende. Waanders Uitgevers, Zwolle, p.11-31, p.137-140;

Groesbeek, J.W. (1981). Middeleeuwse kastelen van Noord-Holland; hun bewoners en bewogen geschiedenis. Uitgeverij Elmar b.v., Rijswijk, p.255-268;

Gruben, R., Kamphuis, J. & Viersen, A. (2004). “Viereckige Burgen in den nördlichen Niederlanden. Eine kritische Betrachtung” in: Forschungen zu Burgen und Schlössern – Band 8 – Deutscher Kunstverslag, p.149; (met dank aan Jan Kamphuis die mij dit artikel deed toekomen)

Kalkwiek, K.A. & Schellart, A.I.J.M. (red.) (1980). Atlas van de Nederlandse kastelen, A.W.Sijthoff's Uitgeversmaatschappij b.v., Alphen a/d Rijn, p.130-131;

Koot, T. (1977). Het mysterie van Muiden, Uitgeverij Nijgh & Van Ditmar, 's-Gravenhage/Rotterdam, p.17-19, p.23, p.25-26;

Kransberg, D. & Mils, H. (1979). Kastelengids van Nederland; Middeleeuwen. Fibula-Van Dishoeck, Haarlem, p.130-132;

Reijen, Paul E. van (1976). Middeleeuwse kastelen in Nederland, Unieboek b.v., Bussum. (3de herziene druk), p.84;

www.muiderslot.nl;
http://nl.wikipedia.org/wiki/Jan_van_Arkel_(bisschop);

Literatuur over Floris V, zijn Stichtse politiek en de samenzwering tegen hem:

Hugenholtz, Prof.dr. F.W.N. (1974). Floris V, De Haan – Bussum (tweede herziene druk), p.60-102;

Velema, W. (1999). Het aanzien van een millennium. Kroniek van historische gebeurtenissen van de Lage Landen 1000-2000. Uitgeverij Het Spectrum b.v., Utrecht, p.19-21;

Verkaik, J.W. (1996). De moord op graaf Floris V. Middeleeuwse studies en bronnen XLVII. Uitgeverij Verloren, Hilversum;

Illustraties:
(foto van het kasteel vanuit het westen) Liesbeth Egers;
(andere foto's van het kasteel) Mathieu Fannee;
(plattegrond) A. van Pernis, gevonden op http://www.kasteleninnederland.nl/kasteel70.php;
(afbeelding van Karel de Stoute) Public domain, http://fr.wikipedia.org/wiki/Image:Charles_le_temeraire.jpg / http://perso.wanadoo.fr/stephane.thomas/capetien/valois_bourgogne.htm;